انتخابات نهمین دوره ریاست جمهوری، علیرغم تفاسیر و تحلیل هایی که در طول سه سال گذشته از آن ارایه شده است، به عنوان یکی از نقاط عطف برجسته در تاریخ انقلاب اسلامی، همچنان ظرفیت های توصیفی و تبیینی بسیاری دارد که هنوز مورد توجه کافی قرار نگرفته است. پرسشی که در این نوشته به دنبال پاسخگویی به آن هستیم این است که بستر و زمینه های شکل گیری این اتفاق مهم چه بود؟

برای جواب به این سوال ناگزیر باید مقطع تاریخی منجر به این انتخاب را با نگاه جستجوگرانه ای دوباره مرور کرد.

1.   نظام جمهوری اسلامی ایران با تدبیر حکیمانه بنیانگذار راحلمان، در قالب مردم سالاری دینی شرایطی را بوجود آورده که مردم در انتخاب همه اجزای حاکمیت به طور مستقیم و غیر مستقیم، مشارکت و مداخله دارند. از طرف دیگر همین قالب مذکور، به تمامی گروه و افراد سیاسی که در ظاهر تقید خود را به اصول کلی نظام ابراز دارند، این اجازه را داده است تا خود را در معرض انتخاب مردم قرار دهند. این میزان از آزادی مشارکت در تشکیل نهادهای حاکمیتی و حضور سلایق مختلف برای تصدی مسئولیت ها، در بین کشورهای منطقه بی نظیر و جزو مترقی ترین اشکال دموکراسی در دنیا می باشد.

2.   با اتکا به ظرفیت فوق، در انتخابات هفتمین دوره ریاست جمهوری سال 1376، احزاب و گروههای سیاسی در قالب حمایت از دو کاندیدای مطرح وارد رقابت شدند.

طیفی از گروه های موسوم به چپ دهه 60 نظیر مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در کنار تکنوکرات های کارگزارانی و برخی گروه های لیبرالی در مقابل طیف وسیعی از نیروهای انقلابی که عموماً گروه های ارزشی و نزدیک به آرمان های امام و رهبری بودند، در مقابل هم قرار گرفتند. البته برخلاف تبلیغات رایج و تاریخی، بخشی از حاکمیت و علی الخصوص در حوزه اجرایی به شدت طرفدار کاندیدای کارگزاران بود.با این همه و به دلیل جو روانی که در جزیان رقابت های انتخاباتی به وجود آمد، عموم مردم آقای ناطق و جریان ارزشی پیرامونی آن را مدافع تمام قد دولت سازندگی فرض نمود، از این رو به رقیب ایشان رای دادند. دریک بررسی واقع بینانه از آرای جریان دوم خرداد، بخش عمده ای از آن، سهم ناراضیان از عملکرد دولت سازندگی، بخشی ازآنِ مخالفین و اپوزسیون انقلاب اسلامی و برخی هم به دلیل حسن سکوت، لباس روحانیت و سیادت فردی شخص رئیس جمهور منتخب بود.

3.   از فردای پیروزی آقای خاتمی حلقه ای جدید از روشنفکران و جریان های غرب زده التقاطی با هدف تحقق پروژه توسعه سیاسی و جامعه مدنی و سکولاریزه نمودن حاکمیت دینی در اطراف رییس جمهور شکل گرفت. این جریان با تسخیر فضای رسانه ای، سعی در القای ناکارآمدی نظام دینی و تلاش برای متقاعد سازی جامعه به پذیرش گفتمان لیبرال – دموکراسی داشتند. سران این جریان با توهم پشتیبانی 20 میلیونی از اندیشه هایشان، به سرعت همه مسلمات و خطوط قرمز نظام را به چالش کشانده اند.

4.   حرکت جبهه اصلاحات با آغاز به کار مجلس ششم روند افراطی گسترده ای پیدا کرد. تلاش برای طرح دو فوریتی برای اصلاح قانون مطبوعات و شتاب دادن به حرکات تخریبی رسانه های هوادار که با برخورد قاطع رهبر معظم انقلاب ناکام مانده به اولین و تحصن و استعفا و خروج از نظام آخرین اقدام این جریان بود.

5.   ماحصل کار جریان اصلاحات، علاوه بر ستیز آشکار با بخش های دیگر نظام و از جمله تلاش برای حذف اسلامیت نظام، ناکامی در شعارهای ادعایی نظیر توسعه سیاسی بود. شاهد مثال این مدعا برگزاری انتخابات شورای دوم، با اجرای وزارت کشور دولت دوم خرداد و نظارت عهده مجلس ششم!! ، با مشارکت 11 درصدی مردم تهران، علیرغم حضور همه گرایش های سیاسی حتی اپوزسیون های غیرقانونی، بود.

6.   با آغاز شکست های جریان اصلاحات در انتخابات شوراها و متعاقب آن در انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی، همزمان با استقرار مدیریت اصولگرا، جهادی و مکتبی در شهرداری تهران بود. در فاصله بهار 82 تا بهار 84 مردم خسته از جنجال آفرینی های سیاسی جریان حاکم، شاهد آغاز یک روند کاملاً متفاوت در حوزه عمرانی بودند. احمدی نژاد شهردار با شعار عدالت و خدمت مخلصانه به خلق خدا، گفتمان جدیدی را پایه گذاری کرد که به سرعت آثار عینی آن در حوزه فرهنگی و عمرانی شهر تهران خود را نشان داد.

  با این عقبه، کشور آماده برگزاری نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری شد. آرایش سیاسی نیروهای فعال موجود تقریباً در قالب سه قطب به تدریج شکل گرفت.

   با توجه به عدم توفیق در اداره کشور، جریان اصلاحات با سه کاندیدا وارد صحنه انتخابات شدند. آقایان کروبی، علیزاده و معین به رغم حضور در جریان دوم خرداد، استراتژی های متفاوتی برگزیدند. اولی با فهم عدم التفات جدی جریان متبوع به مسائل اقتصادی، به طرح شعارها و وعده های معیشتی پرداخت. دومی، به مسائل قومی و آخری هم طرح مطالبات تندی سیاسی از حاکمیت را در دستور کار قرارداد.

  جریان بعدی حاضر در انتخابات با حضور آقای هاشمی رفسنجانی و یارگیری از هر دو جریان اصلی شکل گرفت. آقای هاشمی با توجه به صبغه انقلابی خود یک پای در اردوگاه اصولگریان و به خاطر عملکرد دولت تکنوکراتش و موضع گیری های بعد از جنگ، پای دیگر در اردوگاه اصلاح طلبان داشت.آقای هاشمی با اتخاذ سیاست خاصی و گذاشتن شرایطی برای اصولگرایان برای عدم شرکت خود، با تاکید بر شعار اعتدال در اداره کشور، بالاخره در روزهای آخر در انتخابات ثبت نام کرد.

  آخرین جریان مطرح، جبهه اصولگرایان بود که در اوج دوران اصلاحات، با تاسی از دیدگاه ها و منویات رهبر معظم انقلاب، با تغییراتی در ادبیات گفتاری و شیوه اداره امور اجرایی، در دو انتخابات آخر به پیروزی رسید. جریان مذکور با نزدیک شدن به انتخابات دچار پراکندگی شد. آنها در ابتدا با تشکیل شورای هماهنگی و انتخاب سازوکارهای کدخدامنشانه در تلاش برای اجماع بودند، بالاخره نتوانستند به این مهم برسند.در انتها با کنار کشیدن آقای ولایتی به نفع آقای هاشمی و آقای رضایی این جبهه با آقایان لاریجانی، قالیباف و احمدی نژاد وارد صحنه شدند. آقای لاریجانی از سوی شورای هماهنگی و نیروهای قدیمی و آقای قالیباف با کمک احزاب موثری نظیر جمعیت ایثارگران وارد انتخابات شدند. در این میان آقای احمدی نژاد بدون حمایت احزاب سنتی و جدید این جریان، تنها با ارایه کارنامه و تجربه موفق عملکرد اداره شهرداری تهران وارد انتخابات شد.

آنچه در ارزیابی شعارهای انتخاباتی سه کاندیدا های جریان اصولگرا مشاهده می شد، علیرغم تاکید هرسه بر تغییر گفتمان موجود، تاکید ویژه احمدی نژاد بر بازگشت به آرمان ها و اصول اولیه نظام بود.

  احمدی نژاد بدون هیچگونه ملاحظه و لکنت زبانی به صورت صریح و شفاف بر حاکمیت مجدد نگاه ارزشی و انقلابی بر قوه اجرایی کشور اصرار ورزید. در ابتدای آغاز رسمی فعالیت های انتخاباتی و به دلیل عدم پشتیبانی مالی و اطلاع رسانی از ایده های احمدی نژاد در مناطق مختلف کشور، نظر سنجي ها از آراي کم ایشان حکایت داشت. اما از همان آغاز دو نکته به صورت ویژه در آرای احمدی نژاد به چشم می خورد اولی اقبال گسترده جوانان، دانشگاهیان و اقشار تحصیلکرده که در استقبال از سفرهای مردمی و مذهبی غیر ساماندهی شده در شهرها و مناطق کشور که این دومی کم کم عرصه عمومی تبلیغات را تحت تاثیر خویش قرار داد.

در مرحله اول انتخابات، آقای هاشمی با رای سنتی خود به همراه دکتر احمدی نژاد به مرحله دوم راه پیدا کردند.

اما مرحله دوم حکایت دیگری داشت، با شفاف شدن صحنه مبارزه، دو طیف کاملاً متفاوت در مقابل هم صف آرایی کردند. اپوزسیون برانداز، نیروهای افراطی تندرو و میانه رو اصلاحات، شخص رئیس دولت و قوه مجریه علی الخصوص وزارت کشور. تا برخی نهادها و شخصیت های مذهبی محترم که این بخش آخری عمدتاً به دلیل سوابق انقلابی از آقای هاشمی پشتیبانی می کردند در کنار اساتید دانشگاه، هنرمندان، ورزشکاران در مقابل توده های مردمی در دانشگاه ها، حوزه های علمیه، جوانان و نوجوانان تازه به سن رای رسیده و بخش اعظمی از جامعه مذهبی قرار گرفتند.

در یک تحلیل جامعه شناختی، فراتر از دو شخصیت که در مقابل هم قرار گرفتند، وجهه غالب این رقابت انتخاب مردم بین دو نگاه و بینش کاملاً متفاوت و متمایز از یکدیگر مطرح بود. طیف اول که در تبلیغات خیابانی، برنامه های تلویزیونی و ادبیات مورد استفاده خود را نشان می داد، دارای وجهی عرفی گرایانه، تکنوکرات و لیبرالی بود در حالی که طیف دوم چهره ای کاملاً مذهبی، انقلابی و مردمی داشت که به روشنی در نوع تبلیغات خود را نشان می داد.

در این انتخاب روشن و آشکار مردم رویکردی را برگزیدند که کاملاً ریشه بومی، انقلابی و اسلامی داشت که این گزینش در قالب انتخاب شخصیتی مومن، متعهد، عالم و به صورت ویژه آرمان خواه به منصه ظهور رسید.